Kaderrichtlijn Water
In de Maasuiterwaard in de gemeente 's-Hertogenbosch staat het aanleggen van een 1,6 km lange meestromende nevengeul ten noordwesten van het dorp Bokhoven op het programma.
Dit is onderdeel van een groter ecologisch herstelprogramma voor de Maas vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). De biodiversiteit in en langs de rivier is de afgelopen 150 jaar achteruitgegaan door allerlei menselijke ingrepen als het vastleggen van de oevers, plaatsen van stuwen en afsnijden van meanders en geulen.
Veel van de oorspronkelijke planten en dieren die thuishoren in het riviersysteem zijn mede daardoor verdwenen of komen nog maar in kleine aantallen voor. Daarom werkt Rijkswaterstaat Zuid-Nederland al geruime tijd aan ecologisch herstel. Dat gebeurt bijvoorbeeld door oevers en beekmondingen natuurvriendelijker in te richten en verschillende soorten geulen aan te leggen.
Benedenmaas
De ongestuwde Maas vanaf Lith wordt de Benedenmaas genoemd. Hier werken eb en vloed nog een beetje door, daarom ook wel bekend als de Getijdenmaas. Het waterniveau stijgt en daalt dagelijks met zo’n 20 tot 30 cm.
Van oorsprong horen hier rustig stromende nevengeulen thuis. Bij Bokhoven wordt zo’n type geul als het ware teruggeplaatst in de uiterwaard. Zo krijgt de bijbehorende riviernatuur weer de kans zich te vestigen en neemt de biodiversiteit van het waterleven in en langs de Maas toe.
Besluitvorming
Wat er precies gaat gebeuren, staat beschreven in het Projectbesluit volgens de Omgevingswet. Dit is definitief vastgesteld, gepubliceerd in de Staatscourant en lag ter inzage van woensdag 9 april tot en met dinsdag 20 mei 2025. Na afhandeling van een ingediend beroep bij de Raad van State is dit Projectbesluit inmiddels onherroepelijk.
In het Projectbesluit zijn naast Geul Bokhoven nog twee andere maatregelen in de Benedenmaas opgenomen: Oever Casterens Hoeve en Oever Benedenwaarden, beide in de gemeente Maasdriel. Zie onderstaand kaartje.
Eerder lag het Ontwerp-Projectbesluit ter inzage van 4 december 2024 tot en met 14 januari 2025. Iedereen die dat wilde kon in die periode reageren op de plannen door een zogenoemde zienswijze in te dienen.
Er zijn acht zienswijzen ingediend. In de reactienota staat beschreven hoe die zijn verwerkt. De reactienota is een bijlage bij het definitieve Projectbesluit. Onder het kopje 'Aanpassingen in het ontwerp' verderop deze pagina leest u welke twee wijzingen naar zijn doorgevoerd in het ontwerp van Geul Bokhoven.
Verdere stappen
Voor de uitvoering is in maart 2026 de Combinatie Ploegam, GMB en Dura Vermeer als aannemer geselecteerd. Zij gaan een pakket aan KRW-maatregelen realiseren langs noordelijke Grensmaas, Zandmaas, Benedenmaas en Bergsche Maas, waaronder Geul Bokhoven. Lees meer hierover in het nieuwsbericht Opdracht voor uitvoering 15 ecologische herstelmaatregelen langs de Maas verstrekt. De maatregelen moeten uiterlijk eind december 2027 zijn uitgevoerd.
Op dit moment is de aannemer bezig de uitvoering voor te bereiden. Als bekend is wanneer het werk buiten gaat beginnen, informeert Rijkswaterstaat de omgeving daarover. Dat gebeurt onder meer via deze website.
Onderstaand schema geeft een overzicht van de stappen in de besluitvorming en een doorkijk naar de uitvoeringsfase.
Maatregelgebied
Het maatregelgebied van Geul Bokhoven ligt ten noordwesten van het gelijknamige dorp in de gemeente 's-Hertogenbosch, op de linkeroever van de Maas. Deze uiterwaard maakt deel uit van het Natuurnetwerk Brabant en wordt aan de zuidzijde begrensd door de dijk. Het oostelijk deel is natuurgebied, de westzijde is agrarisch in gebruik. De geul komt te liggen tussen rivierkilometer 224,6 en 222,9.
Huidige situatie maatregelgebied geul Bokhoven, gezien van oost naar west. Foto: ©Rijkswaterstaat/Studio Retouched
Het ontwerp
De ingreep bestaat uit het graven van een 1,6 km lange nevengeul, die aan beide kanten via drempels met de Maas wordt verbonden. Deze drempels reguleren de watertoevoer en zorgen voor demping van golfslag van passerende schepen. Door de tweezijdige aantakking gaat de geul permanent rustig meestromen. De geul heeft geen hoogwaterdoelstelling; het gaat echt om een natuurgeul als leefgebied voor riviergebonden flora en fauna.
De breedte van de geul ligt tussen de 12 en 30 meter, zodat er verschillende stroomsnelheden ontstaan. De oevers variëren in steilheid, wat nestgelegenheid biedt voor vogels. Op de bodem komt een laag klei, afgetopt met zand. De klei voorkomt uittreding van grondwater onder de dijk door, het zand vormt de leeflaag voor de natuur. Het houdt het water helder zodat zonlicht tot op de bodem kan komen en dat is weer belangrijk voor plantengroei.
De Veerweg doorsnijdt de nevengeul. Op het ‘kruispunt’ zorgt een verbindingskoker (duiker) ervoor dat het water onder de weg door stroomt. Tegelijkertijd blijft de oever van de Maas hiermee toegankelijk voor grazend vee, recreanten en werkverkeer.
Dood hout, refugia en aanplant bomen
Het ontwerp omvat verder het afzinken van dode bomen onder water in de geul. Die worden vanzelfsprekend stevig verankerd om wegdrijven te voorkomen. Allerlei insecten larven, algen en wieren kunnen zich op het dode hout vestigen. En jonge vis schuilt graag tussen de takken en wortels van dit rivierhout.
Enkele diepere poelen in de geul dienen in droge en warme periodes als vluchtplaats voor vis en macrofauna. Dit soort diepere delen worden ook wel refugia genoemd.
Op de zuidflank van de geul worden bomen en heesters aangeplant, zodat daar genoeg schaduw is. Schaduw remt de opwarming van het water af, wat ook beter is voor de overlevingskansen van het waterleven in warme zomers. De (baken)bomen op de Maasoever blijven ongemoeid in het ontwerp.
Aanpassingen in het ontwerp
Naar aanleiding van de ingediende zienswijzen zijn er twee wijzigingen doorgevoerd in het ontwerp van Geul Bokhoven. Zo wordt de duiker onder de Veerweg langer gemaakt, zodat vee ook aan westzijde droge voeten houdt bij het oversteken.
Verder is het aanplanten van notenbomen uit het ontwerp gehaald en schrijft het Projectbesluit niet langer voor welke soorten bomen en struiken langs de geul aangeplant moeten worden. Die soortkeuze wordt straks in de uitvoeringfase in overleg met gebiedsecologen bepaald, waarbij het wel om inheemse soorten moet gaan.
Deze aanpassingen zijn verwerkt in onderstaande actuele inrichtingsschets van maart 2025.
Stromingsminnende soorten
Het belangrijkste doel van deze meestromende nevengeul is het creëren van robuust leefgebied voor vissen en kleine waterdiertjes die van stromend water houden. Soorten zoals riviergrondel en serpeling profiteren daarvan, net als trekvissen als driedoornige stekelbaars en rivierprik.
De geul dient daarnaast als een rustplek, waardoor vissen de Maas gemakkelijker kunnen doortrekken. Voor ongewervelde waterdieren, zoals de bolle stroommossel en rivierrombout, biedt de nieuwe habitat ook verbeterde omstandigheden. Bovendien krijgen waterplanten er een vestigingsplaats bij.
Bufferzone
Rijkswaterstaat streeft ernaar langs een deel van de geul aan de westzijde een bufferzone te realiseren voor een extra impuls voor het ecologische herstel. Een bufferzone is hier een strook land van 15 meter breed die ervoor zorgt dat gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen van aangrenzende landbouwgebieden worden gefilterd en daardoor zo min mogelijk terechtkomen in de geul.
Totstandkoming ontwerp en afstemming
Het ontwerp is besproken met onder meer de gemeente ‘s-Hertogenbosch, de betrokken grondeigenaren, Natuurmonumenten, provincie Noord-Brabant en Waterschap Aa en Maas. Ook zijn bij overige belanghebbenden relevante informatie en aandachtspunten over het gebied opgehaald.
Omwonenden uit met name Bokhoven hebben in reactie op de Kennisgeving voornemen en Kennisgeving participatie, evenals in een ingediende zienswijze op het Ontwerp-Projectbesluit, de wens geuit dat de Maasoever na aanleg van de nevengeul bereikbaar blijft voor recreatie. Zo is gevraagd om bijvoorbeeld een brug of stapstenen als oversteekvoorziening aan de kant van het dorp in het ontwerp mee te nemen.
Rijkswaterstaat legt echter vanuit het project Kaderrichtlijn Water Maas geen recreatieve voorzieningen aan bij deze maatregel. De opdracht vanuit de KRW is namelijk het verbeteren van de ecologische waterkwaliteit op deze locatie; het faciliteren van recreatie valt daar niet onder.
Het Projectbesluit sluit eventuele toekomstige recreatieve elementen echter niet uit, mits de betrokken partijen goede afspraken hebben gemaakt over financiering, eigenaarschap, onderhoud en beheer daarvan. Zie de reactienota op www.publicatieplatform.nl/benedenmaas voor het volledige antwoord op deze zienswijze.
Meer weten of vragen?
Voor vragen over deze maatregel kunt u contact opnemen met Rijkswaterstaat.
Meer algemene informatie over de maatregelen van Rijkswaterstaat voor ecologisch herstel van de Maas is te vinden op www.rijkswaterstaat.nl/maasoevers, via de nieuwsbrief en in deze brochure.